Trong cuộc tổng tấn công giải phóng Quảng Trị năm 1972, Thành cổ là nơi được cả thế giới biết đến bởi những chiến công hiển hách, những tấm gương hy sinh anh dũng trong cuộc chiến đấu bảo vệ thị xã Quảng Trị 81 ngày đêm lịch sử. Di tích đã được Bộ VHTT xếp hạng quốc gia theo Quyết định số 235/QÐ-VH ngày 12 tháng 12 năm 1986 và là di tích thuộc danh mục đặc biệt quan trọng của quốc gia.

Phía Tây được ngăn cách bởi sông Thạch Hãn, phía Bắc bao bọc bởi sông Vĩnh Định. Hai phía Đông và Nam thuộc vùng dân cư và đồng bằng Triệu Hải. Từ Thành cổ có thể đi vào Nam, ra Bắc bằng đường biển, đường sông hoặc đường bộ, khá thuận lợi vì vậy nên trở thành một điểm đến thu hút du khách mọi miền Tổ quốc.

Nằm tại vị trí đắc địa, Thành cổ Quảng Trị là tập trung của nền kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội và lịch sử. Được xây dựng với kiến trúc hình vuông theo kiểu Vauban. Mỗi công trình nội thành có chức năng khác nhau và bao quanh thành là hệ thống hào thành, dưới chân là đường phòng hộ.

Mỗi cửa thành đều có chiếc cầu xây vòm cuốn bắc qua hào thành nối bên trong với bên ngoài. Chiều dài tường thành là 1040m, chi vi toàn thành là 2160m, tổng diện tích là Thành Quảng Trị là 18,5ha, chiều cao thành 4,3 m.

Chính giữa 4 mặt thành có cổng: Tiền, Hậu, Tả, Hữu xây bằng gạch với lối kiến trúc vòm cuốn (rộng 3,4m), cửa bằng gỗ lim dày, bên trên có vọng lâu mái cong lợp ngói âm dương. Công trình trọng yếu là hành cung. Phía sau là các cơ quan công đường, nơi ở và làm việc của quan lại thuộc bộ máy đứng đầu gồm dinh Tuần phủ, dinh Án sát, dinh Bồ chính, dinh Lãnh binh, nhà Kiếm học, Trại quân, nhà bếp, nhà kho, ngục thất, khám đường...

Tại đây, hơn 160 năm dưới thời quân chủ là cơ quan đầu não của bộ máy chính quyền địa phương đại diện cho triều đình Huế thực hiện các quyền quản lý và điều hành tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội trên toàn địa hạt. Ðây cũng chính là nơi đã từng diễn ra nhiều sự kiện lịch sử đáng được lưu ý.

Ðặc biệt, trong cuộc chiến đấu ác liệt chống phản kích để bảo vệ thị xã Quảng Trị suốt 81 ngày đêm của các chiến sĩ quân giải phóng với lực lượng lớn quân ngụy Sài Gòn từ ngày 28/6/1972 đến 16/9/1972, Thành Cổ Quảng Trị đã đi vào lịch sử một trang vàng chói lọi trước sự kính phục của nhân dân thế giới và niềm tự hào của dân tộc ta.

Cuộc tiến công chiến lược mùa xuân 1972 của bộ đội chủ lực quân giải phóng chỉ trong vòng hơn một tháng (30/3/1972 - 1/5/1972) đã đập tan tuyến phòng thủ chiến lược mạnh nhất của Mỹ - ngụy, giải phóng hoàn toàn tỉnh Quảng Trị - một đòn quyết định thắng lợi trên bàn Hội nghị Paris.

Ðể thực hiện kế hoạch chiếm lại tỉnh Quảng Trị mà trước hết là thị xã Quảng Trị, Mỹ ngụy tiến hành một cuộc hành quân lấy tên là “Lam Sơn 1972” với dự định trong vòng từ cuối tháng 5/1972 đến giữa tháng 7/1972 sẽ cơ bản chiếm xong. Chỉ trong vòng 40 ngày, Mỹ đã ném xuống thị xã Quảng Trị và vùng ven 8 vạn tấn bom, bằng số bom Mỹ dùng trong một tháng cao điểm trên toàn bộ chiến trường Châu Phi hồi chiến tranh thế giới thứ hai.

Sau 81 ngày đêm chiến đấu oanh liệt, đánh địch phản kích tại Thành Cổ/thị xã Quảng Trị, quân và dân Quảng Trị đã vượt qua mọi khó khăn, bền bỉ chiến đấu, phát huy cao độ chủ nghĩa anh hùng cách mạng, gan góc, táo bạo, dũng cảm, mưu trí, lần lượt bẻ gãy các cuộc tấn công của địch. Chiến công ở Thành cổ Quảng Trị đi vào lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc Việt Nam những trang hào hùng đầy máu và lửa. Nghĩ đến Thành cổ, chúng ta nghĩ đến mảnh đất rực lửa chiến công và sự hy sinh cao quý của quân và dân Quảng Trị anh hùng.