Năm 2568 trước công nguyên, Vua Hùng di dẹp loạn Hồ Tôn xâm lược ở phương Nam. Đại quân theo đường núi đến đóng quân ở chân núi thuộc làng Khả Lao ( bây giờ là làng Đan Nê, thuộc xã Yên Thọ, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa ) .

Đến giờ Tý bỗng từ ngoài có tiếng vọng lại vang rền như sấm; một vị thần cao lớn, râu cứng, mặc áo giáp, tay cầm binh khí hiện ra trước mặt Phật Mã và nói: “Ngài đi đánh giặc, tôi giúp một tay”. Thắng trận trở về, nhà vua làm lễ tạ ơn, cho đúc trống đồng, sắc phong thần núi Khả Lao là “ Đồng Cổ Đại Vương” và cho lập đền thờ ở Đan Nê.

Núi Đồng Cổ hiện nay đã được các nhà nghiên cứu tìm ra, đó là một cụm ba ngọn núi có tên là Tam Thai ở bên bờ phải sông Mã thuộc địa phận làng Đan Nê (Đan Nê trước kia còn có tên là Khả Lao, gọi là Khả Lao phong (phong là đỉnh núi) rồi gọi tắt là Khả Phong, có thể bao gồm cả ấp Xuân Thái ngày nay), xã Yên Thọ, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa.

Đến thời nhà Lý, Thái tử Lý Phật Mã vâng lệnh vua cha Lý Thái tổ đem quân vào bình giặc Chiêm Thành, nghỉ đêm ở chân núi Khả Lao, mộng gặp thần núi Đồng Cổ xin theo giúp sức dẹp giặc.

Thắng trận trở về, Thái tử vào đền lễ tạ và xin rước linh vị về Thăng Long lập đền thờ thần Đồng Cổ để “ hộ dân bảo quốc”. Khi vua Lý Thái tôn lên ngôi, thần Đồng Cổ báo mộng giúp vua dẹp nội loạn.

Đại Việt Sử ký Toàn thư chép rằng năm 1028, trước khi Lý Thái Tổ qua đời một ngày (mùng 3 tháng Ba âm lịch), Thái tử được thần Đồng Cổ báo mộng sẽ có ba vị vương nổi loạn... Phật Mã vội cùng tùy tùng cấp tốc về kinh đô. Quả như lời thần, Đông Chinh Vương, Vũ Đức Vương và Dực Thánh Vương nhân vua cha băng hà đã đưa quân vào trong Cấm thành. Do phòng bị trước và có các tướng Lê Phụng Hiểu, Lê Nhân Nghĩa giúp nên Thái tử đã dẹp được vụ này.

Chính sử ghi tiếp: Ngay sau khi lên ngôi, Lý Thái Tông cho xây một ngôi đền thờ thần Đồng Cổ ở bên Hoàng thành, ra chiếu sắc phong thần Đồng Cổ là “ Thiên hạ chủ minh thần” , đặt lễ minh thệ ở đền thờ , lập đàn treo kiếm trước thần vị.

Đền Đồng Cổ thờ thần Trống Đồng, được vua Lý Thái Tông cho xây dựng vào năm 1028 tại thôn Nam, Đông Xã, Yên Thái. Hiện nay là số 353 phố Thụy Khuê, phường Bưởi, quận Tây Hồ, Thành phố Hà Nội.

Trước đền đắp một đàn cao, trên bày thần vị, các quan văn võ từ phía đông đi vào quì trước đàn, uống máu và thề: “Làm con bất hiếu, làm tôi bất trung, thần minh chu diệt”. Về sau vì hội thề trùng với ngày kỵ của vua nên chuyển sang mùng 4 tháng Tư (âm lịch). Văn võ trăm quan, người nào vắng mặt thì bị phạt 5 quan tiền. Hôm ấy, dân chúng kinh thành nô nức đổ về xem. Đến thời Trần vẫn còn giữ lễ như thế. Sang thời Lê mới đổi nơi thề ra bờ sông, sai quân đến tế ở đền Đồng Cổ.

Các triều đại nhà Trần, nhà Lê, Lê Trung Hưng ( Lê – Trịnh), Tây Sơn, nhà Nguyễn đều có sắc phong thần núi Đồng Cổ và thần Đồng Cổ ở Thăng Long.

Thời Lê Trung Hưng, các Chúa Bình An Vương Trịnh Tùng, Thanh Vương Trịnh Tráng, Tây Vương Trịnh Tạc, Ân Vương Trịnh Căn, Uy Vương Trịnh Cương, Minh Vương Trịnh Doanh, Tĩnh Vương Trịnh Sâm, Đoan Nam Vương Trịnh Khải có các lệnh chỉ tôn tạo đền thờ, bổ sung nội thất và đồ thờ cúng Đền Đồng Cổ, miễn các khoản đóng góp và công lao dịch cho dân làng phụng sự thờ cúng.

 Tam quan đền Đồng Cổ trước khi trùng tu

 Sảnh trước đền Đồng Cổ

 

Ngõ vào đền Đồng Cổ. Ảnh: Đăng Định

 

 

 

 

 

Tiền tế và hậu cung đền Đồng Cổ. Ảnh: Đăng Định 

 

Kiến trúc

Đền Đồng Cổ nằm trên khu đất cao trông ra khúc sông Tô Lịch ven đường Thụy Khuê. Từ thế kỷ 20, khúc sông này bị thu hẹp dần, trở thành một rãnh thoát nước ô nhiễm. Đền cũng đổ nát, tuy nhiên sau nhiều lần trùng tu gần đây, ngôi đền đã có đầy đủ các hạng mục: nghi môn, tả hữu vu, tiền tế, trung đường và hậu cung. Dáng vẻ hiện nay mang phong cách nghệ thuật kiến trúc thời Nguyễn, cổng tam quan cũ xây lại kheo kiểu nghi môn, tiền tế xây 2 tầng 8 mái như một phương đình.

 

 

 

 

 

 Bên trong đền Đồng Cổ. Ảnh: Đăng Định

 Di sản

Miền Bắc có 3 di tích lớn thờ thần Đồng Cổ. Đền Đồng Cổ Kẻ Bưởi và sự tích hội thề tại đây trải qua gần nghìn năm đến nay vẫn mang một giá trị văn hóa đặc sắc, thể hiện đức tính trung thành và lòng yêu nước của người Việt Nam. Ngôi đền được vua Lý Thái Tông cho xây ngay cạnh Hoàng thành Thăng Long đã trở nên quan trọng hơn chính ngôi đền gốc tại Đan Nê, Thanh Hóa.

Tiến sĩ Trần Bá Lãm (1757-1815) có bài “Vịnh Đồng Cổ đàn”. Phiên âm như sau:

Liên hoa bát diệp mộng sơ tình

Hà xứ sơn thần tự hiển linh

Tha niên Trần Cảnh di thần khí

Dao vọng minh đàn thảo sắc thanh

Dịch nghĩa:

Tỉnh giấc mộng đầu, hoa sen tám cánh

Thần núi tự hiển linh ở đâu nhỉ?

Năm xưa Trần Cảnh di dời thần khí

Trông xa đàn thề, màu cỏ xanh xanh

Vịnh đàn thề Đồng Cổ

Hoa sen tám cánh, mộng không thành.

Tám đời vua, Đồng Cổ núi vang, hậu thế phong thần lưu sắc ngọc

Ngàn năm trải, Đàn Thề biển tạc, một lòng trung hiếu tỏa ánh vàng

Bên trong đền Đồng Cổ còn giữ được 12 đạo sắc phong từ năm 1740 đến 1883, mang các niên hiệu: Cảnh Hưng, Chiêu Thống, Quang Trung, Cảnh Thịnh, Thiệu Trị, Tự Đức. Ngày 31-1-1992 đền được công nhận Di tích lịch sử quốc gia. Hiện nay, đền lại tiếp tục duy trì lệ thề truyền thống. Đến mùng 4 tháng Tư âm lịch hằng năm, thôn Nam phường Bưởi mở hội. Không chỉ nhân dân và đại diện chính quyền sở tại mà đông đảo khách thập phương cũng về đây tham gia lễ hội trang trọng, linh đình.

Nguồn: Văn Hiến Việt Nam

Ths Nguyễn Thy Ngà tổng hợp